Với phần lớn người ở vùng ven đi làm trong nội đô, xe máy vẫn là phương tiện linh hoạt nhất, nhưng cái giá thật của nó nằm ở sức khoẻ, mưa nắng và rủi ro tai nạn trên quãng đường dài; xe buýt và xe đưa đón rẻ và an toàn hơn nhưng đổi bằng sự chủ động về giờ giấc; ô tô thoải mái nhất nhưng tốn chi phí và chỗ đỗ. Không có lựa chọn đúng cho mọi người, chỉ có lựa chọn hợp với quãng đường, giờ làm và người đi.
Bài này không đo thời gian đi lại; việc đó cần tự đo tại chỗ. Ở đây so cái giá toàn phần của từng cách đi làm, gồm những khoản không nằm trên hoá đơn, và gợi ý cách kết hợp để giảm mệt mỏi trong nhiều năm.
Cái giá thật của một chuyến đi làm gồm những gì
Khi tính chi phí đi lại, người ta thường chỉ nghĩ tới tiền xăng hoặc tiền vé. Thật ra một chuyến đi làm từ vùng ven có ít nhất năm loại chi phí. Tiền mặt: nhiên liệu, vé, phí gửi xe, phí đường bộ nếu đi đường có thu phí, bảo dưỡng. Thời gian: không chỉ thời gian ngồi trên xe mà cả thời gian chờ, đi bộ ra trạm, gửi xe. Sức khoẻ: bụi, nắng, mưa, tư thế ngồi lâu, mệt mỏi tích luỹ. Rủi ro: khả năng va chạm, tai nạn trên quãng đường dài và đông xe tải. Sự chủ động: có thể về sớm khi con ốm, có thể ghé đâu đó trên đường, có phụ thuộc lịch của người khác không.
Hai người cùng ở một xã ven đô, cùng làm một quận trung tâm, có thể chọn cách đi khác nhau và cả hai đều đúng, vì họ đặt trọng số khác nhau lên năm khoản này. Người trẻ khoẻ, cần ghé nhiều nơi trong ngày sẽ coi trọng sự chủ động. Người lớn tuổi hơn, đã từng va chạm, sẽ coi trọng rủi ro. Việc của bạn là gọi tên trọng số của chính mình trước khi so.
So bốn cách đi làm phổ biến từ vùng ven
Bảng so ở mức nguyên lý, không phải số đo của một tuyến cụ thể.
| Tiêu chí | Xe máy | Xe buýt công cộng | Xe đưa đón của công ty | Ô tô cá nhân |
|---|---|---|---|---|
| Tiền mặt mỗi tháng | Thấp | Thấp nhất nếu có vé tháng | Thường do công ty chịu một phần hoặc hết | Cao nhất (nhiên liệu, gửi xe, phí đường, bảo dưỡng) |
| Chủ động giờ giấc | Cao | Thấp, theo lịch chạy | Thấp, theo ca | Cao |
| Mệt mỏi, mưa nắng | Cao trên quãng dài | Trung bình (đi bộ ra trạm, đứng xe) | Thấp | Thấp, nhưng căng thẳng khi kẹt |
| Rủi ro tai nạn | Cao nhất trên đường có xe tải | Thấp | Thấp | Thấp hơn xe máy |
| Hợp với ai | Người cần ghé nhiều nơi, quãng vừa phải | Người làm giờ hành chính, có trạm gần nhà | Công nhân, nhân viên khu công nghiệp | Gia đình có trẻ, người làm giờ thất thường |
Điểm đáng chú ý: xe đưa đón của doanh nghiệp là phương tiện bị đánh giá thấp nhất khi chọn chỗ ở. Nhiều doanh nghiệp trong khu công nghiệp vành đai có tuyến xe đón công nhân, nhân viên ở các điểm cố định. Nếu chỗ làm có dịch vụ này, việc chọn nhà gần điểm đón có khi đáng giá hơn chọn nhà gần đường lớn.
Xe máy trên quãng đường dài: những điều người ở phố ít khi gặp
Đi xe máy năm cây số trong phố và ba mươi cây số từ ven vào là hai trải nghiệm khác hẳn. Quãng đường ven đô thường đi qua quốc lộ, đường tỉnh có nhiều xe tải, xe container, xe khách chạy nhanh. Mặt đường ở đoạn đang thi công hoặc chờ sửa có ổ gà, đá dăm, bùn đất từ công trường. Gió tạt khi xe lớn vượt qua. Đây là những yếu tố làm tăng rủi ro mà người quen đi trong phố ít để ý.
Người đi xe máy đường dài lâu năm thường có vài thói quen đáng học: đi làn trong cùng và giữ khoảng cách với xe tải, không chạy song song sát thùng xe lớn; mặc áo mưa loại bộ thay vì áo trùm khi đi quãng dài; đổi lộ trình khi đoạn đường đang thi công; xuất phát sớm để không phải chạy nhanh. Mũ bảo hiểm đạt chuẩn và đèn xe sáng rõ là tối thiểu, nhất là khi về tối trên đường ít đèn.
Về sức khoẻ, ngồi xe máy hơn một tiếng mỗi chiều nhiều năm liền dễ gây mỏi lưng, đau vai gáy, và tiếp xúc nhiều với khói bụi. Không cần bi quan, nhưng nên tính khả năng đổi sang phương tiện khác vào những ngày mưa to hoặc khi tuổi tác tăng.
Xe buýt và đường sắt đô thị: khi nào đáng đổi sang
Xe buýt từ ven vào trung tâm thường rẻ và an toàn, nhưng có ba điều kiện để nó thực sự dùng được hằng ngày: trạm đủ gần nhà để đi bộ hoặc gửi xe tiện, tần suất đủ dày để lỡ chuyến không mất quá lâu, và tuyến đi gần chỗ làm, không phải đổi nhiều lần. Thiếu một trong ba, người ta thường bỏ xe buýt sau vài tuần.
Cách dùng phổ biến và hiệu quả ở vùng ven là kết hợp: đi xe máy từ nhà ra đầu mối có xe buýt, bến xe hoặc ga đường sắt đô thị, gửi xe ở đó rồi đi tiếp vào phố. Cách này giữ được sự linh hoạt ở đoạn ngắn gần nhà, tránh được đoạn kẹt nhất ở cửa ngõ và trong trung tâm. Khi các tuyến metro ở TP.HCM và Hà Nội mở rộng dần, mô hình này càng có ý nghĩa, nhưng cần xem nhà ga có chỗ gửi xe máy không, giờ chạy chuyến cuối có khớp giờ về của mình không.
Một lưu ý: lịch chạy và lộ trình xe buýt thay đổi theo thời gian, nhất là sau khi sắp xếp lại địa giới. Nên kiểm thông tin từ đơn vị quản lý vận tải công cộng của thành phố, và đi thử vào đúng giờ mình sẽ đi.
Ô tô: thoải mái nhưng có những chi phí ẩn
Với gia đình có con nhỏ hoặc người già, ô tô giải quyết nhiều bài toán của vùng ven cùng lúc: đưa con đi học trời mưa, chở người ốm đi khám, đi chợ một lần cho cả tuần. Nhưng dùng ô tô đi làm hằng ngày vào trung tâm có những chi phí không nhỏ: gửi xe ở nơi làm việc trong phố thường khó và tốn, kẹt xe ô tô ở cửa ngõ có khi lâu hơn xe máy, phí đường bộ trên các tuyến cao tốc có thu phí cộng dồn theo tháng.
Nhiều gia đình ở ven chọn cách: ô tô cho việc gia đình và cuối tuần, còn đi làm hằng ngày thì bằng xe máy hoặc xe buýt. Nếu tính mua nhà ở ven với kỳ vọng sẽ có ô tô sau này, hãy kiểm từ bây giờ: hẻm vào nhà ô tô có vào được không, có chỗ quay đầu không, nhà có chỗ để xe trong nhà không. Một căn nhà trong hẻm chỉ vừa xe máy sẽ giới hạn lựa chọn đi lại của gia đình trong nhiều năm.
Sức khoẻ và an toàn trên quãng đường dài
Một chuyến đi bốn mươi phút mỗi chiều, năm ngày một tuần, kéo dài nhiều năm, sẽ để lại dấu trên cơ thể. Người đi xe máy đường dài hay than đau lưng, mỏi cổ, mỏi cổ tay vì giữ ga lâu, và tiếp xúc liên tục với khói bụi ở các đoạn đường nhiều xe tải. Người lái ô tô ít bị khói bụi hơn nhưng ngồi yên lâu, dễ căng thẳng khi kẹt xe. Người đi xe buýt có thêm quãng đi bộ, thường lại tốt cho sức khoẻ, nhưng phải chịu chờ đợi ngoài trời lúc nắng mưa.
Rủi ro tai nạn là điều cần nói thẳng. Các trục từ vùng ven vào nội đô thường là quốc lộ hay đường tỉnh có xe tải, xe container, xe khách chạy chung với xe máy, nhiều đoạn chưa có làn riêng. Chạy lúc trời còn tối, lúc mưa, hay khi đã mệt sau một ngày làm việc là ba hoàn cảnh nguy hiểm nhất. Một số người ở vùng ven chọn đi đường vòng dài hơn một chút nhưng ít xe tải, hay chọn giờ về muộn hơn để tránh dòng xe hỗn loạn nhất.
Những thói quen nhỏ có ích: mũ bảo hiểm đạt chuẩn có kính, áo mưa liền bộ dễ thấy, đèn xe luôn sáng, bảo dưỡng phanh và lốp đều đặn vì xe chạy nhiều cây số hơn người ở phố. Nếu người trong nhà phải chạy đường dài hằng ngày, đó là lý do chính đáng để ưu tiên một vị trí nhà gần tuyến xe buýt hay gần lối lên đường lớn an toàn, chứ không chỉ chọn theo diện tích đất.
Kết hợp phương tiện và giờ giấc linh hoạt
Ít gia đình ở vùng ven đi làm bằng một phương tiện duy nhất. Cách phổ biến là kết hợp: chạy xe máy từ nhà ra điểm đón xe buýt hay xe đưa đón của công ty, gửi xe ở đó rồi đi tiếp; hoặc đi chung ô tô với đồng nghiệp ở cùng hướng, mỗi người lái một tuần. Ở những nơi đã có tuyến đường sắt đô thị chạy, như tuyến metro số 1 ở TP.HCM hay các tuyến đường sắt trên cao ở Hà Nội, nhiều người chạy xe tới nhà ga gần nhất rồi đi tàu vào trung tâm. Điều kiện để cách này dùng được lâu dài là có chỗ gửi xe an toàn quanh điểm đổi phương tiện.
Giờ giấc linh hoạt cũng làm thay đổi bài toán. Nếu chỗ làm cho phép vào sớm về sớm, hoặc làm tại nhà một hai ngày mỗi tuần, thời gian đi lại trung bình giảm đáng kể vì tránh được khung cao điểm. Trước khi chọn nhà, nên hỏi thẳng nơi làm việc về khả năng này, và đừng dựa vào một chế độ linh hoạt chỉ mang tính tạm thời.
Với gia đình có hai người đi làm ở hai hướng khác nhau, cách tính hợp lý là tìm điểm nhà khiến tổng thời gian của cả hai nhỏ nhất và không ai phải đi quá xa, thay vì chọn gần chỗ làm của một người. Ghi cụ thể từng phương án lên giấy, kể cả phương án đổi việc trong vài năm tới, giúp tránh việc một người âm thầm gánh hết phần đường xa.
Lập kế hoạch đi làm trước khi chọn nhà
Thay vì chọn nhà rồi mới tính đi làm, nên làm ngược lại. Các bước dưới đây mất vài buổi nhưng tránh được nhiều năm mệt mỏi.
- Ghi ra nơi làm việc của từng người trong nhà, giờ vào và giờ tan thật, kể cả những ngày phải ở lại muộn.
- Với mỗi khu đang cân nhắc, đi thử đúng giờ cao điểm cả hai chiều bằng phương tiện mình sẽ dùng, tốt nhất thêm một ngày mưa.
- Tìm các phương án dự phòng: xe buýt gần nhất, xe đưa đón của công ty, nhóm đi chung xe với đồng nghiệp cùng hướng.
- Tính chi phí tiền mặt hằng tháng của phương án chính và phương án dự phòng, không quên phí gửi xe ở chỗ làm.
- Hỏi chỗ làm về khả năng làm việc linh hoạt một vài ngày mỗi tuần; chỉ cần bớt một hai chuyến mỗi tuần là gánh nặng giảm đáng kể.
- Cân nhắc khoảng cách tới đầu mối giao thông (bến xe, ga, điểm đón) như một tiêu chí chọn nhà ngang với diện tích.
Nếu sau các bước này, quãng đi làm vẫn vượt quá sức chịu của người đi xa nhất, đó là tín hiệu nên xem lại vị trí, chứ không phải tin rằng sẽ quen dần.
Câu hỏi thường gặp
Quãng đường đi làm bao xa thì được coi là quá xa?
Không có ngưỡng chung, vì thời gian quan trọng hơn cây số. Nhiều người đặt mốc cá nhân khoảng một tiếng mỗi chiều; vượt quá đó trong nhiều năm thường ảnh hưởng tới sức khoẻ và thời gian cho gia đình. Hãy đo bằng thời gian thật vào giờ cao điểm, không phải theo bản đồ lúc vắng.
Đi xe máy đường dài có cần trang bị gì đặc biệt?
Mũ bảo hiểm đạt chuẩn có kính, áo mưa bộ, găng tay, khẩu trang chống bụi, áo phản quang hoặc màu sáng khi về tối, đèn xe sáng rõ. Bảo dưỡng phanh và lốp đều đặn vì quãng đường dài làm mòn nhanh hơn. Không phóng nhanh để bù giờ dậy muộn.
Xe đưa đón của doanh nghiệp có đáng tin để chọn nhà theo không?
Đáng tính tới nhưng nên có phương án dự phòng, vì tuyến và điểm đón có thể đổi khi doanh nghiệp thay đổi quy mô hoặc nhà thầu vận chuyển. Hỏi bộ phận nhân sự về các điểm đón hiện có và mức ổn định của tuyến trước khi chọn nhà quá xa đường lớn.
Có nên mua ô tô ngay khi dọn ra vùng ven?
Không nhất thiết. Nhiều gia đình ở thử vài tháng bằng xe máy và xe buýt rồi mới quyết định. Nếu cần ô tô chủ yếu cho cuối tuần và những ngày đặc biệt, thuê xe hoặc gọi xe có khi tiết kiệm hơn. Quan trọng là nhà có chỗ để xe phòng khi sau này cần.
Đi chung xe với đồng nghiệp có thực tế không?
Thực tế nếu có ít nhất hai ba người cùng hướng và cùng giờ làm. Cần thống nhất trước cách chia chi phí, giờ chờ nhau và phương án khi một người phải về sớm. Nhiều nhóm duy trì được nhiều năm và tiết kiệm đáng kể cả tiền lẫn sức.
Làm việc ca đêm ở vùng ven cần lưu ý gì về đi lại?
Đường về sau ca đêm thường vắng, ít đèn, có xe tải chạy nhanh. Nên đi theo nhóm, chọn tuyến có đèn và có người qua lại, tránh lối tắt qua đồng hoặc đường đất. Nếu doanh nghiệp có xe đưa đón ca đêm, đó thường là lựa chọn an toàn hơn tự đi.