Trước khi ở một khu ven đô, cần kiểm bốn tiện ích cơ bản: nhà có nước máy hay đang dùng giếng khoan, điện có ổn định và đứng tên hợp đồng của ai, internet cáp quang đã kéo tới chưa, và rác có được thu gom định kỳ không. Ở nội đô, bốn thứ này gần như mặc định có. Ở vùng ven, nhất là khu dân cư mới hình thành, khu phân lô tự phát hay xóm nằm sâu trong cánh đồng, chúng có thể thiếu một phần, chập chờn hoặc phụ thuộc vào thỏa thuận riêng với hàng xóm.
Những thiếu hụt này ít khi lộ ra trong buổi đi xem nhà vài chục phút. Chúng chỉ hiện rõ sau vài tuần sống: nước có mùi, điện yếu buổi tối, mạng rớt khi làm việc tại nhà, túi rác chất đống đầu ngõ. Dưới đây là cách kiểm từng thứ và câu hỏi nên đặt ra cho chủ nhà, hàng xóm và chính quyền địa phương.
Nước sạch: nước máy, giếng khoan và chỗ hay vướng
Mạng lưới cấp nước máy ở các đô thị lớn đã mở rộng nhiều ra vùng ven trong những năm gần đây, nhưng chưa phủ hết. Có khu đường chính đã có ống nước mà hẻm nhánh chưa có; có khu dân cư mới mà chủ đầu tư chưa đấu nối vào mạng chung, đang dùng giếng khoan tập trung; có xóm cũ mà phần lớn hộ vẫn dùng giếng riêng dù ống nước máy đã chạy qua đầu đường, vì quen hoặc vì ngại chi phí lắp đặt.
Nước giếng khoan không mặc nhiên là xấu, nhưng chất lượng rất khác nhau theo vùng và theo độ sâu giếng. Một số vùng đồng bằng sông Hồng từng ghi nhận nước ngầm nhiễm asen; nhiều vùng ven biển và vùng đồng bằng sông Cửu Long có nước ngầm nhiễm mặn, nhiễm phèn; vùng gần bãi rác, khu chăn nuôi hay nghĩa trang có nguy cơ nhiễm vi sinh. Màu, mùi, vị không đủ để đánh giá, vì asen chẳng hạn không màu không mùi. Cách chắc chắn là lấy mẫu gửi một phòng thí nghiệm được công nhận để xét nghiệm theo các chỉ tiêu trong quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước sạch sinh hoạt do Bộ Y tế ban hành.
Câu hỏi nên đặt: nhà đã có đồng hồ nước máy chưa, đứng tên ai; nếu chưa, đường ống đã tới đầu hẻm chưa và thủ tục lắp mới thế nào; nếu dùng giếng, giếng sâu bao nhiêu, đã xét nghiệm lần nào chưa, kết quả ra sao. Hỏi công ty cấp nước của khu vực về kế hoạch mở rộng mạng lưới cũng là cách biết trước vài năm tới khu đó có nước máy hay không.
Điện: ổn định không, hợp đồng đứng tên ai
Lưới điện ở vùng ven nhìn chung đã phủ rộng, nhưng chất lượng ở cuối nhánh có thể yếu. Dấu hiệu dễ nhận là đèn chập chờn, điện áp tụt vào giờ cao điểm buổi tối khi cả xóm bật máy lạnh, máy bơm. Ở các khu dân cư mọc lên nhanh, trạm biến áp có khi chưa theo kịp số hộ mới, nhất là mùa nóng. Khu phân lô tự phát còn gặp chuyện điện kéo tạm từ nhà khác, dây chằng chịt trên cột tre, không an toàn và dễ phát sinh tranh chấp.
Điều cần kiểm là nhà có công tơ điện riêng chưa, hợp đồng mua bán điện đứng tên ai. Nếu mua nhà, hợp đồng điện cần được chuyển sang tên chủ mới theo thủ tục của đơn vị điện lực. Nếu thuê nhà, người thuê có đăng ký tạm trú thường có thể đề nghị đơn vị điện lực tính giá bậc thang theo số người ở, thay vì chịu mức giá cao do chủ trọ tự đặt; quy định cụ thể nên hỏi điện lực khu vực.
Nên đến xem nhà vào buổi tối, bật thử vài thiết bị cùng lúc, và hỏi hàng xóm mùa hè có hay mất điện không, mỗi lần bao lâu. Nếu dự định làm việc tại nhà hay dùng máy bơm, máy lọc nước, tủ đông, một bộ lưu điện nhỏ hay ổn áp đôi khi là khoản chi đáng cân nhắc ngay từ đầu.
Internet và sóng điện thoại: điều kiện bắt buộc nếu làm việc tại nhà
Với người làm việc tại nhà một phần hay toàn phần, internet là hạ tầng quan trọng không kém đường sá. Ở phần lớn vùng ven các đô thị lớn, các nhà mạng đã kéo cáp quang khá rộng, nhưng vẫn có khu mới mà hạ tầng viễn thông chưa đi ngầm, phải chờ nhà mạng kéo cáp riêng; có xóm nằm sâu mà chỉ một nhà mạng phục vụ. Sóng di động cũng có thể yếu ở khu thấp, khu nhiều cây hay bên trong nhà bê tông kín.
Cách kiểm đơn giản nhất là hỏi hàng xóm đang dùng nhà mạng nào, tốc độ thực tế ra sao vào buổi tối, mạng có hay rớt khi mưa không. Gọi tổng đài của hai ba nhà mạng, đọc địa chỉ cụ thể và hỏi đã có hạ tầng cáp quang tới chưa, lắp mất bao lâu. Khi đi xem nhà, mở điện thoại kiểm sóng ở nhiều phòng, nhất là phòng định dùng làm việc.
Nếu công việc phụ thuộc nhiều vào mạng, nên có phương án dự phòng: một gói dữ liệu di động của nhà mạng khác với nhà mạng cáp quang, để khi một đường gặp sự cố vẫn còn đường kia. Chi phí nhỏ so với một buổi họp quan trọng bị gián đoạn.
Rác sinh hoạt: ai thu, thu mấy lần, đổ ở đâu
Ở nội đô, xe rác đi qua hằng ngày là chuyện bình thường. Ở vùng ven, việc thu gom rác có nhiều mô hình: tổ thu gom của phường, xã; hợp tác xã hay đơn vị dịch vụ được thuê; ở khu dân cư mới có khi do ban quản lý của chủ đầu tư lo; có nơi người dân phải tự mang rác ra điểm tập kết đầu đường. Ở những khu chưa có ai thu, rác bị đốt trong vườn hoặc đổ ra bãi đất trống, kênh rạch, gây mùi và ô nhiễm cho cả xóm.
Luật Bảo vệ môi trường 2020 yêu cầu hộ gia đình phân loại chất thải rắn sinh hoạt tại nguồn, và các địa phương đang triển khai với cách làm, lịch thu và mức phí khác nhau. Khi dọn về một khu mới, nên hỏi tổ trưởng dân phố hoặc UBND cấp xã: rác được thu vào ngày nào, giờ nào, phân loại ra sao, đóng phí cho ai.
Một dấu hiệu dễ quan sát khi đi xem nhà là các bãi đất trống, bờ kênh, góc đường quanh khu. Nếu thấy rác chất đống lâu ngày, có vết đốt rác, đó thường là khu chưa có dịch vụ thu gom ổn định. Ngược lại, khu có điểm tập kết gọn, giờ thu cố định, thường cũng là khu có tổ chức dân cư hoạt động tốt.
Thoát nước thải và hầm tự hoại: phần ít ai hỏi
Nước thải sinh hoạt là chuyện ít người nghĩ tới khi xem nhà, cho tới khi cống bốc mùi hay bồn cầu tràn. Ở vùng ven, nhiều khu chưa có hệ thống thoát nước thải chung; nước từ nhà tắm, bếp chảy ra rãnh hở hoặc thẳng xuống kênh, còn nhà vệ sinh dùng hầm tự hoại riêng. Khu phân lô mới có khi làm cống thoát chung nhưng không nối vào đâu, chỉ dẫn ra ruộng hay ao gần đó.
Với nhà xây sẵn, nên hỏi hầm tự hoại đặt ở đâu, dung tích bao nhiêu, hút lần cuối khi nào. Hầm đặt dưới phòng khách hay dưới bếp sẽ gây phiền khi cần hút. Nhà có nền thấp hơn mặt đường dễ bị nước cống chảy ngược khi mưa lớn. Hỏi hàng xóm về tình trạng cống rãnh mùa mưa, có hay bị tắc, bốc mùi không.
Nếu mua đất để tự xây, cần hỏi trước khu đó có quy định về đấu nối thoát nước không và cống chung chạy ở phía nào của thửa đất. Một thửa đất nằm thấp, cuối dòng chảy của cả xóm, sẽ hứng nước thải của nhà khác nếu hệ thống chung chưa có.
Chi phí bù tiện ích còn thiếu: tính trước khi đặt cọc
Một căn nhà ở vùng ven thiếu một hai tiện ích không có nghĩa là không nên ở, nhưng phần thiếu đó có giá. Khu chưa có nước máy cần một hệ thống lọc nước phù hợp với chất lượng nước giếng thực tế, cộng tiền thay lõi lọc định kỳ và xét nghiệm lại theo năm. Khu điện yếu cần ổn áp hoặc bộ lưu điện cho các thiết bị quan trọng. Khu chưa có cáp quang của nhà mạng mình muốn có thể phải chờ, hoặc dùng tạm mạng di động với chi phí cao hơn. Khu chưa có cống chung có thể phải tự làm hầm tự hoại lớn hơn, hoặc góp tiền với hàng xóm làm đoạn cống thoát ra rãnh chung.
Ngoài tiền, còn chi phí công sức: người ở nhà phải theo dõi bồn nước, thay lõi lọc, gọi thợ khi máy bơm hỏng, nhắc nhau đổ rác đúng giờ ở điểm tập kết xa. Những việc này nhỏ, nhưng cộng lại thành gánh nặng nếu người lo chúng là một người già hay một người đang chăm con nhỏ.
Cách làm thực tế là sau khi đi hết danh sách kiểm, ghi từng khoản thiếu kèm cách bù và chi phí ước tính theo báo giá thực tế tại địa phương. Cộng khoản này vào giá nhà hoặc tiền thuê để so với một căn khác đã đủ tiện ích. Có khi căn rẻ hơn lúc đầu lại không rẻ hơn sau khi cộng đủ.
Cũng nên hỏi chính quyền địa phương và các đơn vị cấp nước, điện lực về kế hoạch đầu tư hạ tầng cho khu đó. Nếu nước máy hay cống chung đã có kế hoạch làm trong một hai năm tới, khoản đầu tư tạm có thể chỉ cần ở mức tối thiểu. Ngược lại, nếu chưa có kế hoạch nào, nên tính như thể phải tự lo lâu dài.
Danh sách kiểm tiện ích khi đi xem một căn nhà ở vùng ven
Mang danh sách này theo, hỏi chủ nhà và ít nhất hai hộ hàng xóm. Ghi lại câu trả lời để so giữa các căn.
- Nước máy: đã có đồng hồ chưa, đứng tên ai, có bị yếu hay mất nước vào giờ cao điểm không.
- Nếu dùng giếng: độ sâu, đã xét nghiệm chưa, có hệ thống lọc gì, chất lượng nước theo mùa.
- Điện: công tơ riêng, hợp đồng đứng tên ai, mùa hè có hay mất điện, điện áp buổi tối.
- Internet: những nhà mạng nào đã có cáp quang tới, tốc độ thực tế hàng xóm đang dùng.
- Sóng điện thoại: kiểm ở từng phòng, nhất là phòng ngủ và phòng làm việc.
- Rác: ngày giờ thu, ai thu, phí đóng cho ai, quanh khu có bãi rác tự phát không.
- Thoát nước: cống chung hay rãnh hở, hầm tự hoại ở đâu, mùa mưa có chảy ngược không.
- Chiếu sáng đường: đường tới nhà có đèn chưa, ai quản lý.
Không có căn nhà nào ở vùng ven đạt đủ mọi dòng. Danh sách giúp biết khoản nào thiếu và chi phí để bù khoản đó, trước khi đặt cọc chứ không phải sau.
Câu hỏi thường gặp
Nhà dùng nước giếng khoan có nên mua không?
Có thể, nếu nước đã được xét nghiệm đạt chuẩn hoặc có hệ thống lọc phù hợp, và khu vực có kế hoạch đưa nước máy tới. Nên xét nghiệm mẫu nước ở phòng thí nghiệm được công nhận trước khi quyết định, vì nhiều chất độc hại không nhìn hay ngửi thấy.
Xét nghiệm nước giếng ở đâu?
Có thể gửi mẫu tới trung tâm kiểm soát bệnh tật của tỉnh, thành phố hoặc các phòng thí nghiệm được công nhận. Hỏi trước cách lấy mẫu, loại chai đựng và các chỉ tiêu cần xét, vì lấy mẫu sai cách có thể làm kết quả không chính xác.
Thuê nhà ở vùng ven, chủ nhà tính tiền điện cao thì làm thế nào?
Người thuê có đăng ký tạm trú có thể hỏi đơn vị điện lực về việc tính giá điện bậc thang theo số người thuê. Nên thỏa thuận rõ cách tính tiền điện, nước trong hợp đồng thuê ngay từ đầu để tránh tranh chấp về sau.
Khu dân cư mới chưa bàn giao cho địa phương thì ai lo điện, nước, rác?
Thường là chủ đầu tư hoặc ban quản lý do chủ đầu tư lập, cho tới khi hạ tầng được bàn giao cho chính quyền và các đơn vị chuyên ngành. Hỏi rõ thời điểm bàn giao dự kiến và ai chịu trách nhiệm trong thời gian chờ.
Mạng internet ở vùng ven có đủ để làm việc tại nhà không?
Ở phần lớn vùng ven các đô thị lớn là đủ, nếu khu đó đã có cáp quang. Hỏi nhà mạng với địa chỉ cụ thể và hỏi hàng xóm về tốc độ thực tế buổi tối. Nên có thêm gói dữ liệu di động của nhà mạng khác làm dự phòng.
Khu không có xe thu gom rác thì phải làm sao?
Hỏi UBND cấp xã hoặc tổ dân phố về đơn vị thu gom phụ trách khu vực và cách đăng ký. Nhiều nơi có thể tổ chức cho cả xóm cùng đăng ký dịch vụ. Tránh đốt hoặc đổ rác ra đất trống, vì vừa ô nhiễm vừa có thể bị xử phạt.