Làm việc từ xa và làm việc kết hợp có đẩy một phần người ra vùng ven, nhưng tác động ở Việt Nam hẹp hơn nhiều so với các thành phố phương Tây, vì phần lớn việc làm vẫn đòi hỏi có mặt tại chỗ. Nhóm được lợi rõ nhất là người làm công việc văn phòng, công nghệ, sáng tạo, có thể vào cơ quan hai ba ngày mỗi tuần; với họ, đi làm xa hơn trở nên chịu được vì không phải đi mỗi ngày.
Sau đại dịch COVID-19, nghiên cứu ở Mỹ ghi nhận cái gọi là "hiệu ứng bánh vòng": dân và chi tiêu dời từ lõi các thành phố lớn ra vùng ngoại vi. Bài này xem bằng chứng đó nói gì, vì sao không thể bê nguyên sang Việt Nam, ai thực sự có thể tận dụng làm việc linh hoạt để ở vùng ven, và những điều kiện hạ tầng như mạng, điện, không gian làm việc tại nhà cần kiểm trước khi quyết định.
Hiệu ứng bánh vòng: bằng chứng từ nước ngoài
Năm 2021, Arjun Ramani và Nicholas Bloom công bố một nghiên cứu dạng bài làm việc của Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Hoa Kỳ (NBER) mang tên The Donut Effect of COVID-19 on Cities. Dựa trên dữ liệu chuyển chỗ ở của bưu điện và dữ liệu giá thuê, giá nhà, họ thấy ở các đô thị lớn của Mỹ, người dân và hoạt động kinh tế dời từ khu trung tâm đô thị ra vùng ngoại ô, trong khi tổng thể vùng đô thị không mất dân nhiều. Lõi rỗng, vành đai đầy, giống hình chiếc bánh vòng.
Cơ chế được giải thích khá rõ: khi nhân viên văn phòng chỉ phải lên công ty vài ngày mỗi tuần hoặc không phải lên, giá trị của việc ở gần trung tâm giảm, còn giá trị của diện tích lớn hơn, có phòng làm việc riêng, có sân vườn, tăng lên. Hiệu ứng rõ nhất ở những thành phố có tỷ lệ việc làm văn phòng cao và giá nhà trung tâm đắt.
Điều đáng chú ý là các tác giả ghi nhận sự dịch chuyển chủ yếu diễn ra bên trong vùng đô thị, tức là ra ngoại ô gần, chứ không phải bỏ thành phố về nông thôn xa. Người ta vẫn cần vào văn phòng thỉnh thoảng, nên chọn chỗ ở mà một chuyến đi dài vài lần mỗi tuần vẫn chịu được. Đây là chi tiết quan trọng khi nghĩ về vùng ven ở Việt Nam.
Vì sao không thể bê nguyên sang Việt Nam
Cơ cấu việc làm khác. Phần lớn lao động ở các thành phố Việt Nam làm trong sản xuất, xây dựng, buôn bán, dịch vụ trực tiếp, những công việc không thể làm từ xa. Nhóm làm văn phòng có thể làm từ xa chiếm tỷ lệ nhỏ hơn nhiều so với các thành phố lớn của Mỹ hay châu Âu.
Văn hoá làm việc. Sau giai đoạn giãn cách, phần lớn doanh nghiệp Việt Nam quay lại làm việc tại văn phòng toàn thời gian hoặc gần như toàn thời gian. Làm việc kết hợp có ở các công ty công nghệ, công ty nước ngoài, nhưng chưa thành chuẩn chung.
Nhà ở vùng ven chưa sẵn sàng cho làm việc tại nhà. Nhiều nhà phố ven đô xây chật, chung tường, ồn từ đường, mạng chưa ổn ở một số khu mới. Có diện tích không đồng nghĩa có chỗ làm việc yên tĩnh.
Khoảng cách tính bằng giờ, không bằng cây số. Ở các thành phố Việt Nam, một chuyến đi bốn mươi cây số giờ cao điểm có thể mất rất lâu và mệt hơn nhiều so với đi tàu ở thành phố có đường sắt đô thị phát triển. Vì thế ngưỡng chịu đựng vài ngày mỗi tuần cũng hạ thấp.
Ai thật sự có thể tận dụng làm việc linh hoạt để ở vùng ven
Không phải ai cũng hưởng được lợi ích này. Bảng dưới phân nhóm theo tính chất công việc, để mỗi người tự xem mình thuộc nhóm nào.
| Nhóm công việc | Mức độ làm từ xa thường gặp | Ở vùng ven có hợp không |
|---|---|---|
| Lập trình, thiết kế, viết, dịch thuật tự do | Cao, có thể gần như hoàn toàn | Hợp, nếu mạng và điện ổn định |
| Nhân viên văn phòng công ty có chính sách làm kết hợp | Vài ngày mỗi tuần | Hợp nếu tổng thời gian đi lại mỗi tuần chịu được |
| Nhân viên văn phòng làm toàn thời gian tại chỗ | Thấp | Như người đi làm bình thường, phụ thuộc thời gian đi lại |
| Giáo viên, nhân viên y tế, bán lẻ, dịch vụ | Gần như không | Chỉ hợp nếu nơi làm việc cũng ở gần vùng ven |
| Công nhân, kỹ thuật viên nhà máy | Không | Hợp nếu nhà máy ở vành đai, thường đã là lý do ở ven |
| Chủ cửa hàng, kinh doanh trực tuyến | Linh hoạt | Hợp nếu có kho và giao hàng thuận |
Điểm chung là người hưởng lợi nhiều nhất từ làm việc linh hoạt thường có thu nhập khá, kỹ năng chuyên môn cao. Đây là nhóm nhỏ nhưng có ảnh hưởng tới nhu cầu nhà ở rộng, có sân vườn, ở những khu ven đô có môi trường tốt.
Ở vùng ven nhưng làm việc tại nhà: hạ tầng cần kiểm
Người định làm việc từ xa ở vùng ven cần kiểm một nhóm điều kiện khác hẳn người đi làm hằng ngày. Đầu tiên là mạng internet: hỏi hàng xóm đang dùng nhà mạng nào, tốc độ ra sao vào giờ cao điểm buổi tối, mạng có hay rớt khi mưa giông không. Ở một số khu mới hoặc khu xa, cáp quang có thể chưa tới từng nhà, phải dùng mạng di động làm dự phòng; sóng di động trong nhà cũng cần thử ở đúng phòng định làm việc.
Thứ hai là điện. Vùng ven có nơi mất điện cục bộ khi mưa bão, khi trạm biến áp quá tải vì dân tăng nhanh hơn lưới điện được nâng cấp. Người làm việc từ xa nên tính bộ lưu điện cho máy tính và thiết bị mạng, và hỏi người dân về tần suất mất điện trong mùa nắng nóng, khi điều hoà chạy nhiều.
Thứ ba là không gian và tiếng ồn. Nhà ở mặt đường lớn có xe tải, nhà gần khu công nghiệp, gần công trình đang xây, gần chợ hay quán karaoke sẽ khó tập trung và khó họp trực tuyến. Một căn phòng nhỏ quay ra phía sau, cách âm vừa phải, có giá trị hơn một phòng khách rộng ở mặt tiền ồn ào.
Cuối cùng là đời sống xung quanh. Làm việc tại nhà cả tuần ở một khu vắng có thể gây cảm giác cô lập. Có quán cà phê yên tĩnh, thư viện, không gian làm việc chung trong bán kính gần giúp thay đổi không khí.
Về quê làm việc từ xa: chuyện khác với giãn dân
Trong và sau giai đoạn giãn cách, không ít người trẻ làm công nghệ, thiết kế, kinh doanh trực tuyến rời thành phố về hẳn quê nhà hoặc lên các thành phố nhỏ có khí hậu dễ chịu để làm việc từ xa. Hiện tượng này hay được gộp chung với giãn dân, nhưng bản chất khác. Giãn dân là dịch chuyển bên trong một vùng đô thị, người dời ra ven vẫn gắn với thành phố qua việc làm, dịch vụ, quan hệ. Về quê làm từ xa là rời hẳn vùng đô thị, gắn với thành phố chủ yếu qua mạng.
Nhóm thứ hai nhỏ và dễ đảo chiều. Khi công ty yêu cầu quay lại văn phòng, khi con đến tuổi đi học cần trường tốt hơn, khi cơ hội nghề nghiệp đòi gặp gỡ trực tiếp, nhiều người quay lại thành phố. Ngược lại, người dời ra vùng ven thường đã tính tới việc vẫn đi làm, nên quyết định bền hơn.
Phân biệt hai hiện tượng giúp tránh suy diễn sai. Thấy vài câu chuyện về người trẻ làm từ xa ở quê không có nghĩa vùng ven gần thành phố sắp đón một dòng người lớn. Với vùng ven, lực làm việc linh hoạt rõ nhất ở những khu cách trung tâm vừa đủ để vào văn phòng vài lần mỗi tuần mà không quá mệt.
Văn phòng vệ tinh và chỗ làm việc chung ở vùng ven
Một xu hướng đi kèm là doanh nghiệp mở văn phòng vệ tinh ở vùng ven, gần nơi nhân viên sống, thay vì bắt tất cả vào trụ sở trung tâm. Mô hình này phổ biến hơn ở các nước có giá thuê văn phòng trung tâm rất đắt. Ở Việt Nam, một số doanh nghiệp đã đặt văn phòng điều hành, trung tâm chăm sóc khách hàng, kho vận ở các khu vực ngoài lõi đô thị, nhưng chưa thành làn sóng lớn.
Không gian làm việc chung cũng bắt đầu xuất hiện ở các khu đô thị mới ven trung tâm, phục vụ người làm tự do và nhân viên làm kết hợp. Mật độ còn thấp so với nội đô, nhưng là chỉ báo đáng quan sát: khi một khu ven đô có chỗ làm việc chung hoạt động được, nghĩa là ở đó đã có đủ người làm việc từ xa sống quanh.
Với người tìm hiểu xu hướng, điều đáng nhớ là làm việc linh hoạt chỉ là một lực phụ, cộng thêm vào các lực chính như chi phí nhà ở, khu công nghiệp, hạ tầng. Nó làm cho một số người chịu được quãng đường dài hơn, chứ không tự nó tạo ra một dòng giãn dân lớn ở Việt Nam trong điều kiện hiện nay.
Tự đánh giá trước khi dọn ra ven vì làm việc từ xa
Nếu công việc hiện tại cho phép làm từ xa và đó là lý do chính bạn tính chuyển ra vùng ven, nên trả lời các câu hỏi sau một cách thật lòng.
- Chính sách làm từ xa của công ty là chính thức, có văn bản, hay chỉ là thoả thuận miệng với quản lý hiện tại. Đổi quản lý, chính sách có thể đổi.
- Nếu công ty yêu cầu quay lại văn phòng toàn thời gian, bạn có chịu được quãng đường đó mỗi ngày không, hay phải đổi việc.
- Cả nhà có cùng làm việc từ xa không, hay chỉ một người. Người còn lại đi làm xa mỗi ngày sẽ gánh phần lớn chi phí thời gian.
- Nhà ở vùng ven có chỗ làm việc yên tĩnh, mạng ổn định, điện ổn định chưa; thử ở đó vài ngày làm việc thật trước khi quyết định.
- Ngoài công việc, những nhu cầu khác như trường cho con, bệnh viện, bạn bè có được đáp ứng ở vùng ven không.
Câu hỏi thứ hai là quan trọng nhất. Một quyết định chỗ ở kéo dài nhiều năm không nên dựa hoàn toàn vào một chính sách làm việc có thể thay đổi trong vài tháng.
Câu hỏi thường gặp
Hiệu ứng bánh vòng là gì?
Đó là tên gọi trong nghiên cứu năm 2021 của Arjun Ramani và Nicholas Bloom, mô tả việc dân cư và hoạt động kinh tế dời từ lõi các đô thị lớn ở Mỹ ra vùng ngoại ô sau đại dịch, khi làm việc từ xa phổ biến. Lõi vắng đi, vành đai đông lên, giống hình chiếc bánh vòng.
Ở Việt Nam có hiệu ứng bánh vòng không?
Chưa thấy rõ ở quy mô như Mỹ, vì phần lớn việc làm ở Việt Nam đòi hỏi có mặt tại chỗ và nhiều doanh nghiệp đã quay lại làm việc văn phòng toàn thời gian. Nhóm làm việc linh hoạt có dời ra ven, nhưng là nhóm nhỏ trong tổng dòng giãn dân.
Làm việc từ xa ở vùng ven cần kiểm tra những gì?
Kiểm tra mạng internet cố định và sóng di động ngay trong phòng định làm việc, tần suất mất điện, tiếng ồn từ đường và công trình xung quanh, và có quán cà phê hay không gian làm việc chung gần đó để đổi không khí.
Có nên mua nhà vùng ven chỉ vì công ty cho làm từ xa?
Nên thận trọng. Chính sách làm việc có thể thay đổi khi đổi quản lý hoặc công ty đổi chiến lược. Hãy tự hỏi nếu phải đi làm hằng ngày, bạn có chịu được quãng đường đó không. Trang này không đưa lời khuyên mua, chỉ nêu các yếu tố cần cân nhắc.
Văn phòng vệ tinh là gì?
Là văn phòng phụ của doanh nghiệp đặt ngoài trụ sở trung tâm, thường gần nơi nhân viên sống, để giảm thời gian đi lại và chi phí thuê văn phòng. Mô hình này phổ biến ở các thành phố có giá thuê trung tâm rất cao và đang xuất hiện dần ở Việt Nam.
Mạng internet ở vùng ven có đủ cho họp trực tuyến không?
Phần lớn khu dân cư ven đô ở các thành phố lớn đã có cáp quang, nhưng chất lượng không đều, nhất là ở khu mới hoặc khu xa. Nên hỏi hàng xóm, thử tốc độ vào buổi tối và chuẩn bị mạng di động dự phòng nếu công việc phụ thuộc nhiều vào họp trực tuyến.