Mùa mưa ở vùng ven: sống chung với ngập đường, mất điện và nước tràn vào sân

Sống qua mùa mưa ở vùng ven cần chuẩn bị ba thứ: nhà cửa (nền, cửa, ổ điện, chỗ để đồ), đường đi (lộ trình thay thế khi đường quen ngập, giờ đi về tránh mưa lớn và triều cường), và đồ dùng dự phòng (đèn, nước uống, thuốc, áo mưa tốt). Ở nội đô, mưa lớn gây kẹt xe và ngập vài điểm quen. Ở vùng ven, mưa lớn có thể biến đường đất thành bùn, làm nước từ ruộng, kênh tràn lên đường, cắt điện cả xóm vài giờ, nhất là ở khu thấp, khu ven sông, khu mới đắp nền cao hơn xóm cũ.

Bài này nói về chuyện sống hằng ngày trong mùa mưa, không đi vào cách đánh giá nền đất của một thửa khi mua. Mục tiêu là để gia đình đã ở hay sắp dọn ra vùng ven biết trước những gì sẽ xảy ra và làm gì để qua mùa nhẹ nhàng hơn.

Vì sao vùng ven thường chịu mưa nặng hơn nội đô

Vùng ven là nơi đô thị đang lan ra trên nền đất vốn là ruộng, ao, vườn, bãi sông. Khi một khu ruộng được san lấp làm khu dân cư mới, nền khu đó được nâng lên, còn nước mưa trước đây thấm vào ruộng nay phải chảy đi nơi khác, thường là xuống xóm cũ thấp hơn bên cạnh. Hệ thống thoát nước ở vùng ven lại hay được làm từng đoạn, theo từng dự án, chưa nối thành mạng hoàn chỉnh, nên nước có chỗ thoát nhanh, có chỗ đọng lâu.

Ở các vùng ven gần sông, gần biển như phía Nam TP.HCM hay vùng ven Cần Thơ, triều cường là yếu tố riêng: những ngày triều lên cao, nhất là vào các tháng cuối năm, nước sông dâng có thể tràn qua đường thấp kể cả khi trời không mưa; nếu triều cường gặp mưa lớn, ngập càng sâu và lâu rút. Ở ven Hà Nội và các tỉnh phía Bắc, mưa lớn kéo dài trong mùa mưa bão cũng có thể làm ngập các khu trũng, khu ven đê và bãi sông.

Hiểu nguyên nhân giúp nhìn đúng một khu: khu mới đắp nền cao có thể khô ráo nhưng đường dẫn vào lại đi qua xóm thấp ngập; xóm cũ có thể từng khô ráo nhiều năm nhưng bắt đầu ngập sau khi khu bên cạnh được san lấp.

Đường đi trong mùa mưa: lộ trình thay thế và giờ giấc

Điều người mới dọn ra vùng ven hay bất ngờ là con đường quen hằng ngày có thể không đi được vào những buổi mưa lớn. Đoạn đường đất lún bùn, đoạn trũng ngập nửa bánh xe, đoạn ven kênh nước tràn lên mặt đường, hay một đoạn đang thi công bị cày xới thành ổ gà. Xe máy chết máy giữa đoạn ngập là chuyện thường gặp.

Cách đối phó là biết trước ít nhất một lộ trình thay thế, đi qua đường cao hơn dù xa hơn. Hỏi hàng xóm đoạn nào hay ngập, ngập tới đâu, rút sau bao lâu. Theo dõi lịch triều cường do cơ quan khí tượng thủy văn công bố nếu ở khu ven sông; với người ở ven TP.HCM, các ngày triều cường đỉnh trong năm thường được báo trước trên các kênh thông tin chính thức. Khi trời đổ mưa lớn lúc tan tầm, ngồi chờ ở chỗ làm thêm ba mươi phút đôi khi tốt hơn là lao ra đường và kẹt giữa đoạn ngập.

Không đi qua đoạn nước chảy xiết hay đoạn không thấy mặt đường, nhất là đoạn ven kênh, cạnh cống hoặc gần hố công trình, vì không biết dưới nước có hố sâu hay nắp cống bị mở. Trẻ em không nên lội nước ngập trên đường về nhà.

An toàn điện khi nước vào nhà

Điện là nguy cơ lớn nhất khi nhà bị nước tràn vào. Ở nhiều nhà vùng ven, ổ cắm được đặt thấp sát sàn theo kiểu thường thấy, đồng hồ điện đặt ở chân tường gần cửa, dây điện đi nổi dưới gầm bàn. Khi nước dâng lên vài tấc, những chỗ này có thể gây giật điện cho người lội trong nhà.

Những việc nên làm trước mùa mưa: nâng ổ cắm ở tầng trệt lên cao hơn mức nước từng ngập; lắp thiết bị chống giật cho các mạch điện tầng dưới; tách mạch điện tầng trệt riêng để có thể ngắt khi nước vào mà tầng trên vẫn có điện. Những việc này nên do thợ điện có kinh nghiệm làm, không tự đấu nối.

Khi nước bắt đầu vào nhà, ngắt cầu dao tổng hoặc cầu dao tầng dưới trước khi lội nước, nếu cầu dao ở chỗ khô và với tới an toàn. Không chạm vào thiết bị điện khi tay ướt hay đứng trong nước. Sau khi nước rút, để thiết bị khô hoàn toàn và kiểm tra trước khi cắm điện lại. Nếu thấy dây điện ngoài đường bị đứt, sà xuống hay chạm nước, tránh xa và báo cho đơn vị điện lực.

Chuẩn bị nhà cửa trước mùa mưa

Việc chuẩn bị nhà không cần tốn kém nếu làm sớm. Kiểm tra mái, máng xối, ống thoát nước trên sân thượng: lá cây và rác làm tắc máng là nguyên nhân phổ biến khiến nước tràn vào tường, gây thấm. Thông cống rãnh quanh nhà, nhất là đoạn chảy ra rãnh chung. Nếu nhà thấp hơn mặt đường, cân nhắc làm gờ chắn ở cửa, hoặc chuẩn bị tấm chắn nước tháo lắp được.

Đồ đạc ở tầng trệt nên được sắp xếp theo hướng có thể nâng lên nhanh: kệ cao cho giấy tờ, thiết bị điện tử; tủ có chân; không để thùng giấy, bao gạo sát sàn. Giấy tờ quan trọng như sổ đỏ, hợp đồng, giấy tờ tùy thân nên để trong túi chống nước ở tầng trên. Xe máy có thể dắt lên chỗ cao hơn khi có báo mưa lớn kéo dài.

Với nhà thuê, nên chụp ảnh tình trạng nhà trước mùa mưa, thỏa thuận với chủ nhà ai chịu chi phí sửa chữa khi bị thấm dột, ngập. Thỏa thuận viết ra giấy giúp tránh tranh cãi khi sự cố xảy ra giữa đêm.

Mùa mưa ở các kiểu khu vùng ven: thường gặp gì

Bảng mô tả xu hướng phổ biến theo kiểu khu, không phải đánh giá một khu cụ thể. Cách duy nhất để biết một khu là hỏi người đã sống ở đó qua vài mùa mưa.

Câu hỏi hiệu quả nhất khi hỏi hàng xóm là năm nào ngập nặng nhất, ngập tới đâu trên tường, bao lâu rút. Một vết nước cũ trên tường nhà hàng xóm nói nhiều hơn lời giới thiệu.

Đồ dùng dự phòng và những ngày mất điện

Mất điện vài giờ trong mùa mưa bão ở vùng ven không hiếm, nhất là khi cây đổ vào đường dây hay trạm biến áp bị ngập. Một bộ đồ dự phòng đơn giản giúp những giờ này dễ chịu hơn: đèn sạc hoặc đèn pin có pin dự phòng, sạc dự phòng cho điện thoại, một ít nước uống đóng chai, thực phẩm khô, thuốc thường dùng của gia đình, áo mưa và ủng.

Nhà dùng máy bơm để đẩy nước lên bồn sẽ mất nước khi mất điện; nên giữ bồn nước luôn đầy trong mùa mưa bão. Tủ lạnh đầy đồ sẽ giữ lạnh được lâu hơn nếu hạn chế mở cửa. Nhà có người cần thiết bị y tế dùng điện, như máy tạo oxy, cần tính đến nguồn điện dự phòng phù hợp và biết nơi có thể đưa người bệnh tới nếu mất điện kéo dài.

Theo dõi tin dự báo thời tiết từ cơ quan khí tượng thủy văn và thông báo của chính quyền địa phương, nhất là khi có bão, áp thấp hay mưa lớn diện rộng. Ở nhiều xã, phường, thông tin khẩn được báo qua loa phát thanh, nhóm tin nhắn khu phố hoặc tổ dân phố; tham gia các kênh này ngay khi dọn tới.

Sau cơn mưa lớn: dọn dẹp nhà và phòng bệnh

Nước ngập rút đi thường để lại bùn, rác và mùi. Việc dọn dẹp nên bắt đầu khi đã chắc điện tầng dưới được ngắt hoặc đã khô hoàn toàn. Đeo ủng và găng tay khi dọn, vì nước ngập ở vùng ven thường lẫn nước cống, nước ruộng có phân bón, thuốc trừ sâu, và có thể có vật sắc nhọn. Rửa sạch sàn, chân tường bằng nước sạch và chất tẩy rửa thông dụng, mở cửa cho nhà khô thoáng để hạn chế nấm mốc.

Mùa mưa cũng là mùa của một số bệnh liên quan tới nước và muỗi. Nước đọng trong chậu, lốp xe, chum vại quanh nhà là nơi muỗi đẻ trứng; đổ bỏ nước đọng, đậy kín dụng cụ chứa nước giúp giảm nguy cơ sốt xuất huyết, một bệnh mà ngành y tế thường cảnh báo vào mùa mưa. Trẻ em lội nước ngập dễ bị bệnh ngoài da, đau mắt; nên tắm rửa bằng nước sạch ngay sau khi tiếp xúc với nước bẩn.

Nếu nhà dùng giếng khoan và nước ngập tràn vào miệng giếng, nước giếng có thể bị nhiễm bẩn. Trong trường hợp này không nên dùng nước giếng để ăn uống cho tới khi đã xử lý và tốt nhất là xét nghiệm lại. Trạm y tế phường, xã thường có hướng dẫn xử lý nước sau ngập; hỏi trực tiếp khi cần.

Đưa mùa mưa vào quyết định chọn chỗ ở

Nhiều người đi xem nhà vào mùa khô, thấy đường sạch, sân ráo, quyết định nhanh, rồi tới tháng mưa đầu tiên mới biết đường vào nhà ngập. Cách tránh là xem khu đó trong mùa mưa trước khi quyết định, ít nhất là một buổi chiều sau trận mưa lớn. Nếu thời gian không cho phép, hỏi kỹ hàng xóm và quan sát dấu vết: vết nước trên tường, chân cổng được kê cao bất thường, nhà nào cũng có bậc tam cấp cao trước cửa, những bao cát xếp sẵn trong sân.

Cũng nên nghĩ về tương lai: khu đất trống xung quanh có đang được san lấp làm khu dân cư không, đường trước nhà có kế hoạch nâng cao không. Cả hai điều đều có thể làm căn nhà đang khô ráo trở nên thấp hơn môi trường xung quanh sau vài năm. Thông tin quy hoạch và kế hoạch làm đường có thể hỏi UBND cấp xã.

Một căn nhà có thể sống tốt dù khu đó có ngập vài lần mỗi năm, nếu gia đình đã chuẩn bị và chấp nhận điều đó. Vấn đề chỉ xảy ra khi điều đó là bất ngờ.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết một khu ở vùng ven có hay ngập không trước khi dọn tới?

Hỏi ít nhất hai ba hộ đã sống ở đó nhiều năm, quan sát vết nước cũ trên tường, chân cột điện, và tới xem vào một ngày mưa lớn nếu có thể. Hỏi thêm về những năm gần đây, vì tình trạng ngập có thể thay đổi khi khu bên cạnh được san lấp.

Nhà thuê bị ngập làm hỏng đồ thì ai chịu?

Phụ thuộc vào thỏa thuận trong hợp đồng thuê và nguyên nhân thiệt hại. Đồ của người thuê thường do người thuê tự lo, còn hư hỏng kết cấu nhà thường thuộc chủ nhà. Nên thỏa thuận rõ bằng văn bản trước mùa mưa để tránh tranh chấp.

Xe máy chết máy vì lội nước phải làm gì?

Không cố đề nổ lại ngay khi máy còn ngập nước, vì có thể làm hỏng động cơ. Dắt xe lên chỗ cao, để khô rồi đưa tới thợ sửa xe kiểm tra lọc gió, bugi, dầu máy. Tốt nhất là tránh đi qua đoạn ngập sâu ngay từ đầu.

Có nên nâng nền nhà để chống ngập không?

Nâng nền có thể giúp, nhưng chi phí lớn và có thể làm nhà thấp lại so với trần, ảnh hưởng kết cấu. Cần thợ xây có kinh nghiệm đánh giá, và nên xem xét mức đường quanh nhà có còn được nâng tiếp trong vài năm tới không, vì đường lên thì nhà lại thấp.

Triều cường khác ngập do mưa thế nào?

Ngập do mưa xảy ra khi nước mưa không thoát kịp. Triều cường là nước sông, biển dâng theo chu kỳ thủy triều, có thể tràn vào đường thấp kể cả khi trời không mưa. Khu ven sông, ven biển chịu cả hai, nặng nhất khi mưa lớn trùng triều cường.

Mất điện lâu trong mùa bão nên chuẩn bị gì?

Đèn sạc, sạc dự phòng, nước uống, thực phẩm khô, thuốc men, bồn nước đầy. Nhà có người bệnh cần thiết bị điện phải có phương án dự phòng riêng. Theo dõi thông báo của chính quyền địa phương và tổ dân phố để biết khi nào cần di chuyển.